Một sáng tháng 6, vừa trở về sau chuyến công tác quốc tế, tôi bàng hoàng nhận thông báo hoãn xuất cảnh từ ứng dụng eTax Mobile. Lý do: Tôi là người đại diện pháp luật của một doanh nghiệp đang nợ thuế và ngừng hoạt động. Điều đáng nói, tôi hoàn toàn không hay biết về sự tồn tại của doanh nghiệp này suốt 8 năm qua.
Hành trình 75 ngày “minh oan” cho chính mình với gần 20 công văn đã phơi bày một thực trạng đáng báo động trong quản trị dữ liệu kinh tế tại Việt Nam.
### Lỗ hổng từ dữ liệu: Khi “danh tính” bị đánh cắp
Hiện nay, cả nước có gần 300.000 doanh nghiệp ngừng hoạt động nhưng chưa chấm dứt hiệu lực mã số thuế, cùng hàng trăm nghìn đơn vị không còn hoạt động tại địa chỉ đăng ký. Đây là hệ quả của việc quản lý dữ liệu chưa đồng bộ, khiến mã số thuế – vốn là điểm kết nối dữ liệu định danh – trở thành công cụ bị tội phạm tài chính lợi dụng.
Nghịch lý nằm ở chỗ: Khi hệ thống dữ liệu quốc gia ngày càng liên thông, một thông tin sai lệch có thể tạo ra “danh tính giả” cho một công dân. Người bị hại thay vì được bảo vệ, lại phải tự mình đi qua mê cung thủ tục hành chính để chứng minh sự vô tội. Đây không chỉ là vấn đề hành chính, mà là rủi ro an ninh tài chính cá nhân nghiêm trọng.
### Bài học từ quốc tế: Định danh giám đốc (Director ID)
Để ngăn chặn tình trạng mạo danh, nhiều quốc gia đã áp dụng các cơ chế kiểm soát chặt chẽ ngay từ đầu vào:
- **Úc:** Triển khai mã định danh giám đốc (Director ID) bắt buộc, yêu cầu xác minh danh tính cá nhân trước khi được bổ nhiệm.
- **Anh:** Áp dụng cơ chế xác minh danh tính nghiêm ngặt đối với giám đốc và người có quyền kiểm soát thực tế.
- **Singapore:** Tích hợp nền tảng đăng ký kinh doanh với hệ thống xác thực điện tử (Singpass), đảm bảo không ai bị sử dụng danh tính mà không có sự đồng thuận.
### Kiến nghị giải pháp cho quản trị số
Trong bối cảnh Việt Nam đẩy mạnh Chính phủ số, việc “làm sạch dữ liệu” là cần thiết nhưng chưa đủ. Để bảo vệ người dân và doanh nghiệp, cần có các bước đi đột phá:
- **Cơ chế xử lý tạm thời:** Cơ quan Thuế cần có quy trình khẩn cấp để tạm đình chỉ các biện pháp hạn chế quyền công dân (như hoãn xuất cảnh) đối với các trường hợp đã trình báo công an và đang chờ xác minh.
- **Siết chặt khâu đăng ký:** Áp dụng xác thực điện tử (eKYC) hoặc kết nối trực tiếp với Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư khi thành lập doanh nghiệp để loại bỏ khả năng mạo danh.
- **Quy trình sửa sai hiệu quả:** Xây dựng quy trình phản hồi nhanh cho người dân khi dữ liệu bị sai lệch, thay vì để họ tự loay hoay trong vòng lặp thủ tục.
Một hệ thống quản lý hiện đại không chỉ nằm ở khối lượng dữ liệu khổng lồ, mà phải nằm ở khả năng bảo vệ người dân và cơ chế sửa sai minh bạch. Đã đến lúc chúng ta cần một khung pháp lý chặt chẽ hơn để dữ liệu, sau khi được làm sạch, không còn là “mảnh đất màu mỡ” cho các hành vi gian lận danh tính.
**Đinh Anh Thu Hương**
*Trưởng bộ phận chính sách công của UPS khu vực Việt Nam & Thái Lan*
